مشکِ اشک(قِربَة دَمِعْ)

6) در رساله آمده: اگر در شهرهايي که افق مشترک با شهر ما دارند ماه رؤيت شود براي ما هم اثبات ماه مي‏شود. منظور از افق مشترک چيست؟ آيا يعني در شب مشترک باشند (يعني در محدوده زماني واحد يا نزديک به هم باشند)؟
جواب: هم افق بودن در جهت طول است نه عرض، و از لحاظ اختلاف در شروق و غروب خورشيد بيست دقيقه بيشتر نباشد.

7) اگر روز بيست و نهم ماه در خراسان عيد باشد، آيا برای افرادی هم که در شهری مانند بوشهر مقيم هستند، جايز است افطار کنند؟ با توجه به اينکه افق خراسان با افق بوشهر يکی نيست؟
جواب: بله، اگر ماه در بلادي که شرق بلاد شما بوده هلال رؤيت شود برای بلاد شما كه غرب واقع شده است نيز ثابت می­باشد.

8) اگر بين علمای يک شهر راجع به ثبوت هلال يا عدم آن اختلاف رخ دهد و عدالت آن­ها هم نزد مکلّف ثابت بوده و به دقت همه آن­ها در استدلال خود مطمئن باشد، وظيفه واجب مکلّف چيست؟
جواب: چنانچه يقين به ثبوت هلال حاصل نشود به مرجع تقليد خود رجوع کند.

9) آيا کوچکی هلال و باريک بودن و مانند آن دليل بر اين محسوب مي‏شود که شب قبل شب اول ماه نبوده، بلکه شب سي‏ام ماه قبلی بوده است؟
جواب: ملاک رؤيت هلال است، کوچکي، باريکي، پايين بودن و زود غروب کردن هلال و همچنين عکس آن يعني بلند بودن و دير غروب کردن آن، دليل نمی­شود که شب اول يا دوم بوده است.

10) آيا استهلال در اول هر ماه واجب کفايی است يا احتياطی است؟
جواب: بنابر احتياط واجب استهلال در اول ماه رمضان و شوال واجب کفايي بوده و همچنين است ماه­هاي ديگر براي افرادي که نسبت به اول ماه حکم الزامي مانند نذر روزه اول ماه داشته باشند.

11) حکم روزه آخر ماه شعبان در صورتي که يوم الشّک باشد (يعني معلوم نباشد که روز آخر شعبان است يا اوّل رمضان) چيست؟ و اگر انسان روزه بگيرد به چه نيّت باشد؟
جواب: روزي را که انسان شک دارد، آخر ماه شعبان است يا اول ماه رمضان، واجب نيست روزه بگيرد، و اگر بخواهد روزه بگيرد، نمی­تواند نيّت روزه ماه رمضان کند، و بنابر احتياط مستحب نيّت نکند که اگر ماه رمضان است، روزه ماه رمضان و اگر ماه رمضان نيست روزه قضا يا مانند آن باشد، بلکه يا نيّت روزه قضا يا مستحب و يا مانند آن بنمايد و چنانچه بعد معلوم شود ماه رمضان بوده، روزه ماه رمضان حساب می­شود.

:: چگونگی تشخيص وقت سحر و اذان
12) آيا اذان صبح که در ماه رمضان از مساجد پخش می­شود، از نظر شرع حجت است؟
جواب: به اذان عارف، يعني: وقت شناس و مورد اطمينان، مي‌توان اعتماد نمود و طبق آن امساک کرد و نماز خواند.

13) با توجه به اولين مسئله در رساله، در مورد روزه كه بايد مقداری قبل از اذان صبح و بعد از مغرب نبايد كار مبطل روزه كرد تا يقين حاصل شود كه تمام روز را روزه بوده­ايم، اين مقدار زمانی چقدر است؟ و با توجه به معين كردن وقت اذان بطور دقيق در ايران آيا لزومی دارد؟ و اگر شخصی ندانسته اين زمان را رعايت نكند ولی يقين حاصل كرده باشد، حكم چيست؟
جواب: همينطور که در رساله آمده است، امساک در دو طرف روز بايد قدري باشد که يقين حاصل گردد که کل روز را روزه شده است، بله مستحب است که امساک، ده تا پانزده دقيقه باشد.

14) آيا خوردن يا نخوردن سحری در ماه رمضان اشكالی در روزه گرفتن دارد يا خير؟
جواب: خير، ولي سحری خوردن مستحب است.

:: نيت روزه
15) آيا نيت يك ماه روزه گرفتن در اول ماه مبارك رمضان كفايت می­كند يا خير؟
جواب: بله کفايت می­کند، ولي اولي اين است که نيت روزه يک ماه را نموده و براي هر روز نيز تجديد نيت کند.
16) در ماه رمضان اگر مكلف به جای نيّت اداء واجب، نيّت قضا نمايد تکليف روزه او چگونه خواهد بود؟
جواب: اگر نداند ماه رمضان است يا فراموش نمايد و روزه ديگری را نيت کند، روزه ماه رمضان حساب می­شود اما اگر بداند ماه رمضان است و عمداً نيت غير از آن کند، نه روزه ماه رمضان حساب می­شود و نه روزه­ای که قصد کرده است.

17) اگر كسی بدون نيت وجوب، روزه گرفته باشد آيا مجزی است؟
جواب: چنانچه براي انجام فرمان خدا روزه گرفته باشد کافی است.

18) شکستن روزه احتياطی در بعد از ظهر جايز است يا خير؟
جواب: اگر منظور از روزه احتياطي: احتياط واجب باشد، جايز نيست. بلوغ پسران در ماه مبارك
19) شرايط سنی برای روزه­داری چيست؟
جواب: بلوغ است، يعني: دختران با تمام کردن نه سال قمري روزه، نماز و همه واجبات شرعي بر آنان واجب می­گردد، و پسران با يکي از سه علامت واجب می­شود؛
1. موي زهار که موي سياه و خشن است زير ناف او پيدا شود.
2. محتلم گردد.
3. اگر هيچ کدام از دو علامت قبلي حاصل نشده، پانزده سال قمري او تمام گردد.

20) حکم پسری كه موی زهار او درآمده و متوجه بلوغ خود نشود و روزه نگيرد چيست؟
جواب: بايد قضاي آنرا بجا آورد.

:: احكام مبطلات روزه
21) آيا تبعيت از عامه در وقت افطار روزه، در مراسم عمومی و مجالس رسمی و غير آن، جايز است؟ اگر مکلّف تشخيص دهد که اين متابعت از موارد تقيه نيست و دليلی برای التزام به آن وجود ندارد، وظيفه‏اش چيست؟
جواب: در غير موارد تقيه افطار قبل از مغرب شرعي جايز نيست.

22) من در روز ماه رمضان به علّت اغوای شيطان تصميم گرفتم روزه‏ام را باطل کنم لکن قبل از اين که عملی که روزه را باطل مي‏کند انجام دهم، از تصميم خود منصرف شدم حکم روزه‏ام چيست؟ و اگر اين امر در روزه غير ماه رمضان پيش آيد چه حکمی دارد؟
جواب: نيت قطع روزه، سبب باطل شدن روزه می­شود، بله حق ندارد نيت خود را جامه عمل بپوشاند زيرا هم قضا و هم کفاره بر او واجب می­گردد، بلکه بايد از تصميم خود منصرف شده و روزه خود را ادامه دهد، و بعد از ماه مبارک رمضان آن را قضا کند؛ و اگر اين مطلب در غير از ماه رمضان پيش آيد و وقت تجديد نيت نگذشته باشد، تجديد نيت کرده و روزه او صحيح خواهد بود.
23) اگر کسي روزه خود را غير عمد باطل کند يعني نمی­دانسته که کاري که می­کند کاريست که روزه را باطل می­کند يا نه حکم او چيست؟
جواب: چنانچه انسان روزه‌هاي خود را با کار حرام مانند استمنا باطل کرده باشد، پس اگر نمي‌دانسته اين کار حرام است قضا ندارد، ولي اگر مي‌دانسته حرام است ولي نمي‌دانسته موجب بطلان روزه است، پس اگر ندانستن او از روي جهل قصوري بوده، فقط قضا دارد و کفاره لازم ندارد و الا به اضاﻓة قضا، کفاره جمع، بنابر احتياط واجب نيز دارد و البته بايد از آن توبه و استغفار نمايد.

24) آيا اگر از دهان شخص روزه­دار خون بيايد، روزه‏اش باطل مي‏شود؟
جواب: چنانچه آن را عمدا فرو نبرد روزه­اش باطل نيست.

25) من در بيشتر روزها آب دهانم با خونی که از لثه‏هايم مي‏آيد مخلوط مي‏شود و گاهی نمي‏دانم آب دهانی که فرو مي‏برم همراه با خون است يا خير؟ روزه‏ام با اين حال چه حکمی دارد؟
جواب: اگر يقين يا اطمينان به خون داشته باشد فرو بردن آن حرام است و روزه او باطل می­شود، ولي اگر شک کند بنابر احتياط واجب لازم است فحص نمايد و چنانچه فحص نکرده آب دهن خود را فرو برد و بعد معلوم شود خون با آن بوده روزه او باطل است.

26) حکم استعمال دخانيات مانند سيگار در حال روزه چيست؟
جواب: روزه را بنابر احتياط واجب باطل می­كند.

27) آيا ماده «ناس» که از توتون و غير آن ساخته مي‏شود و برای چند دقيقه زير زبان گذاشته شده و سپس از دهان بيرون انداخته مي‏شود، مبطل روزه است يا خير؟
جواب: چنانچه اجزاء و ذرّاتی ولو كم از آن وارد حلق شود روزه را باطل می­كند.

28) شستن دهان برای شخص روزه­دار چه حكمی دارد؟
جواب: شستن دهان و مضمضه نمودن در حال روزه کراهت دارد و اگر بعد از مضمضه بخواهد آب دهان خود را فرو برد سزاوار است سه مرتبه آب دهان را بيرون بريزد.

29) در يکی از روزهای ماه رمضان دندان‌هايم را مسواک نزدم، و بدون اينکه باقي‌مانده غذاهای لابلای دندان­ها را عمداً ببلعم، خودبخود بلعيده شده است. آيا قضای روزه آن روز بر من واجب است؟
جواب: روزه صحيح است و قضايی بر عهده شما نيست.

30) آيا بخارات آب داخل حمام اگر استشمام شود مبطل روزه می­باشد يا خير؟ در صورتی كه مبطل روزه باشد برای استحمام چه بايد كرد و در مورد مه غليظ حكم چگونه است؟
جواب: بخاری که معمولا در حمام است باطل کننده روزه نيست اما بنابر احتياط واجب روزه­دار عمداً غبار و يا بخار غليظ را به حلق خود نرساند.
31) آيا در ماه مبارك رمضان می­توان از اسپری­های خوشبو كننده دهان استفاده كرد؟
جواب: چنانچه اجزاء و ذرّاتی داشته باشد که وارد حلق شوند روزه را باطل می­كند.
32) استفاده از عطر و ادكلن برای روزه­دار چه حكمی دارد؟
جواب: عطر زدن برای روزه­دار مستحب است.
33) مسواك زدن بعد از اذان صبح با خمير داندان­های موجود چه حكمی دارد؟
جواب: مسواک زدن در فرض سؤال کراهت دارد و بايد مواظب باشد چيزی وارد حلق نشود.
34) اگر روزه­دار سهوا چيزی را بخورد، آيا بيرون آوردن آن، اگر به حلق نرسيده واجب است؟ و اگر آنرا عمدا ببلعد چطور؟
جواب: بله بيرون آوردن آن واجب است و اگر عمدا ببلعد روزه او باطل است و کفاره نيز بر او واجب می­گردد.
35) اگر بر اثر فراموشي، كاری انجام دهيم كه باعث باطل شدن روزه می­شود، آيا روزه باطل است يا نه؟
جواب: خير.
36) هواي برخي مناطق تحت تاثير گرد و غبار شديد قرار گرفته تا حدي که منجر به کاهش ديد و سختي تنفس می­شود، حکم روزه گرفتن در اين هوا براي کساني که در اين مناطق هستند را بيان نموده و بفرمائيد تکليف مردم در اين مناطق چيست؟
جواب: بايد به وسيله­اي، از رسيدن غبار غليظ به حلق جلوگيری شود.
37) کارگر کارخاﻧة سنگ بری هستم و به هنگام استفاده از ابزار کار، ناخودآگاه غبار وارد دهانم مي‏شود؟ آيا روزه من در اين حالت صحيح است؟
جواب: بايد به وسيله­ای (مانند ماسك و امثال آن) از رسيدن غبار غليظ به حلق جلوگيری شود.
38) شخصي که با پوشيدن لباس مخصوص (مانند لباس غواصي) بدون اينکه بدنش خيس شود، در آب فرو رود، روزه‏اش چه حکمی دارد؟
جواب: روزه او باطل و بنابر احتياط واجب بايد روزه آن را قضا کند، بله اگر کلاهي که مانند اطاقک شيشه اي بوده بر سر داشته باشد روزه او صحيح است.
39) آيا نزديکی در ماه رمضان بدون انزال روزه را باطل می­كند؟
جواب: بله، زيرا دخول به اندازه حشفه، به تنهايی باطل کننده روزه است.
40) اگر شوهر با همسر خود در ماه رمضان جماع نمايد و زن نيز به آن راضی باشد چه حکمی دارد؟
جواب: در فرض سؤال مرتکب گناه شده و توبه و استغفار از گناه لازم است و بايد از تكرار مجدد آن خودداری شود، و بر هر يک از آن دو، بعد از توبه و استغفار، واجب است روزه آن روز را قضا نموده و کفاره نيز بدهند.
41) اگر مردی با همسرش در روز ماه رمضان شوخی و ملاعبه نمايد، آيا به روزه‏اش ضرر مي‏رساند؟
جواب: ملاعبه با همسر در حين روزه بودن کراهت دارد در صورتی که از عدم خروج منی اطمينان داشته باشد، وگرنه بايد اجتناب شود.
42) آيا نگاه كردن به عكس­های مبتذل و چت كردن درباره موضوعات مستهجن، روزه را باطل می­كنند؟ و باعث می­شود که غسل جنابت واجب شود؟
جواب: نگاه مورد سؤال حرام بوده ولي چنانچه باعث خروج مني نگردد باطل کننده روزه و موجب غسل نيست، بله کار حرامي را مرتکب شده و آن سبب عدم قبولي و کم شدن معنويت روزه می­گردد، زيرا خداي متعال قبولي اعمال را مشروط به تقوي نموده و فرموده است: «إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ»[1].
43) ­هنگامی­که مبتلا به بيماری زکام بودم، مقداری از اخلاط سر و سينه در دهانم جمع شده بود که به جای بيرون انداختن، به علت خجالت از اطرافيان آن را فرو بردم، آيا روزه‏ام صحيح است يا خير؟
جواب: بنابر احتياط واجب، بايد روزه آن روز را قضا کند.
44) آيا فرو بردن اخلاط، باعث باطل شدن روزه می­شود؟
جواب: اخلاط سروسينه چنانچه به فضای دهان نرسيده، اشکال ندارد، ولی اگر داخل فضای دهان شود، بنابر احتياط واجب نبايد آن را فرو برد.
45) بلعيدن آب دهان در ماه رمضان به صورت عمدی چه حكمی دارد؟
جواب: اشکالی ندارد.
46) خوردن قرص ضد حساسيت در حال روزه چه حکمي دارد مانند لوراتادين؟
جواب: خوردن قرص و دارو روزه را باطل می­کند.
47) آيا ريختن قطره در چشم با توجه به اينكه مقداری از آن از راه مجرای اشكی وارد دهان می­شود و طعم آن احساس می­شود باعث باطل شدن روزه می­گردد يا خير؟
جواب: خير، بله در فرض سؤال کراهت دارد.
48) حکم قطره گوش براي روزه­دار چيست؟
جواب: استفاده آن در روز كراهت دارد.
49) حکم استفاده از قطره بينی در حالت بيماری و حساسيت فصلی در روزهای ماه مبارک چيست؟
جواب: در صورتي که به حلق نرسد اشکال ندارد، ولي اگر به حلق برسد روزه را باطل می­کند.

:: پرخاشگری به علت روزه
50) آيا بر كسی كه هنگام روزه­داری بی­اختيار پرخاشگر می­شود روزه واجب است؟
جواب: بله، روزه واجب است و بر اوست که خود را از پرخاشگري با اراده و تصميم قبلي بازدارد، زيرا حديث شريف می­فرمايد «چنانچه بردبار نيستي خود را به بردباري زده و بردبار شو».

:: بقاء‏ بر جنابت
51) اگر شخصی قبل از اذان صبح يا بعد از آن بخوابد و در خواب جنب شده و بعد از اذان بيدار شود، چه مدتی برای غسل کردن وقت دارد؟
جواب: غسل جنابت براي شخص جنب، محدوده زمانی خاصی ندارد گرچه بهتر است زودتر آن را انجام دهد، بله غسل برای نماز خواندن واجب است.
52) اگر فردی در شب ماه مبارک رمضان جنب شود و نزديك اذان صبح بيدار شود، می­تواند ابتدا سحری بخورد؟
جواب: بايد اول غسل کند، ولي چنانچه سحري بخورد و به اندازه تيمم وقت داشته باشد و تيمم کند روزه او صحيح است ولي بهتر است قضاي آن را هم بجا آورد.
53) اگر عمداً تا قبل از اذان صبح غسل نكنيم و با تيمم روزه بگيريم، حکمش چيست؟
جواب: چنانچه عمدا غسل نکرده تا وقت تنگ شده و آنگاه تيمم کرده و با آن روزه شده است، روزه او صحيح است، ولي در فرض سؤال بهتر است قضاي آن را هم بجا آورد.

54) اگر شخصی غسل جنابت را در ماه مبارک رمضان بعد از اذان صبح براي نماز انجام می­داده و نمی­دانسته که طهارت از جنابت شرط صحّت‏ روزه است، آيا کفّارة روزه‏هايی که در حال جنابت گرفته بر او واجب است يا اينکه قضای آن­ها کافی است؟
جواب: چنانچه به تأخير انداختن غسل بعد از اذان صبح به جهت جهل قصوري بوده يعني نمی­دانسته که تأخير غسل موجب بطلان است، در چنين صورتي بايد قضاي آن روزها را بجا آورد ولي چنانچه به تأخير انداختن غسل او از روي جهل تقصيري باشد، در اين صورت اضافه برقضا، کفاره نيز واجب می­شود.

55) آيا جايز است شخص جنب بعد از طلوع فجر براي نماز صبح غسل جنابت نمايد و روزه قضا يا مستحب بگيرد؟
جواب: کسی که تا اذان صبح بر جنابت بماند نمی­تواند آن روز را به نيت قضای ماه رمضان روزه بگيرد اگر چه بقا بر جنابت از روی عمد نباشد اما ساير روزه­ها اشکال ندارد.

56) کسی که آب در اختيار ندارد و يا به دليل عذرهای ديگر غير از تنگی وقت نمي‏تواند غسل جنابت بکند، آيا جايز است عمداً خود را در شب­های ماه مبارک رمضان جنب کند (البتّه از راه حلال)؟
جواب: چنانچه بتواند تيمم کند و با تيمم وارد صبح شود اشکال ندارد.

57) شخصی در ماه مبارک رمضان قبل از اذان صبح بيدار شده و متوجه محتلم شدن خود نشده و دوباره خوابيده و در اثنای اذان صبح بيدار شده و علم به جنابت خود پيدا مي‏کند و يقين دارد که احتلامش قبل از اذان صبح بوده است، روزه او چه حکمی دارد؟
جواب: روزه او در فرض سؤال صحيح می­باشد.

58) اگر مکلّف در شب ماه رمضان قبل از اذان صبح بيدار شود و ببيند که محتلم شده است و دوباره پيش از اذان صبح به اميد اينکه برای غسل کردن بيدار مي‏شود بخوابد و تا بعد از طلوع آفتاب در خواب بماند و غسل خود را تا اذان ظهر به تأخير بيندازد و بعد از اذان ظهر غسل کرده و نماز ظهر و عصر بخواند، روزه آن روز او چه حکمی دارد؟
جواب: اگر چنانچه بداند يا عادتش چنين باشد که اگر دوبار بخوابد، پيش از اذان صبح بيدار می­شود و تصميم داشته باشد که بعد از بيدار شدن غسل کند، و با اين تصميم بخوابد و تا اذان خواب بماند روزه­اش صحيح است.

59) اگر مکلّف در شب ماه رمضان قبل از فجر شک کند که محتلم شده يا نه، ولی به شک خود اعتنا نکند و دوباره بخوابد و بعد از اذان صبح بيدار شود و متوجه گردد که قبل از طلوع فجر محتلم شده است، چه حکمی دارد؟
جواب: فحص از احتلام و عدم آن در فرض سؤال بنابر احتياط واجب لازم بوده و حال که فحص ننموده و بعد کشف شده که محتلم بوده است روزه آن روز را بايد قضا کند.

60) اگر غسل جنابت برای روزه ماه رمضان يا روزه‏های ديگر فراموش شود و در اثناء همان روز به ياد انسان بيفتد، چه حکمی دارد؟
جواب: روزه او صحيح است چنانچه در همان روز يادش بيايد و غسل را انجام دهد، البته اين حکمِ روزه ماه رمضان و روزه­هاي ديگر است، ولي در قضاي ماه مبارک رمضان روزه او باطل است.

61) حكم روزه کسی که غسل جنابت را فراموش کرده و بعد از يک يا چند روز يادش بيايد چيست؟
جواب: بايد روزه آن روزها را قضا کند.

62) در بعضی از روزهای ماه مبارک رمضان در منزل يکی از اقوام بودم که بر اثر خجالت و حيا مجبور شدم با خاک، تيمم بدل از غسل واجب بکنم و تا نزديک ظهر غسل نکردم. اين کار برای چند روز تکرار شد، آيا روزه‏ام در آن روزها صحيح است يا خير؟
جواب: اگر غسل كردن براي او واقعا حرجی بوده و با تيمم وارد صبح شده باشد، روزه او صحيح است، بله بعد از رفع حرج بايد غسل را به تأخير نيندازد.

63) در ماه مبارك رمضان قبل از اذان صبح به منظور انجام غسل جنابت به حمام رفتم. كمی بعد از شروع غسل آب قطع شد بطوريكه از ادامه غسل باز ماندم و اذان گفته شد. بعد از آن با تهيه شدن مقداری آب گرم، غسل را به پايان رساندم ولی هوا روشن شده بود. روزه اين روز چه حالتی پيدا می­كند؟
جواب: در فرض سؤال بايد قبل از طلوع فجر تيمم بدل از غسل نمايد و روزه او صحيح است.

64) در فرض مسئله قبل، چنانچه به هر سببي که بوده تيمم نکرده باشد حکم روزه او چيست؟
جواب: اگر ترک تيمم عمداً نبوده روزه او صحيح خواهد بود.

65) حکم روزه خانمي که غسل حيض يا نفاس را فراموش کرده و در همان روز يا روزهاي بعد يادش بيايد چيست؟
جواب: روزه­هايي که گرفته صحيح است.

66) خانمي که در حال استحاضه بوده و غسل بر او واجب شده چنانچه غسل نکند روزه او چه حکمي دارد؟
جواب: غسل­هايي که در روز براي نماز بايد انجام دهد چنانچه عمداً بجا نياورد روزه او باطل است.

:: بيماري‏
67) بعضی از پزشکان بيماران را از روزه گرفتن به دليل ضرر داشتن منع مي‏کنند، آيا گفته اين پزشکان حجت است يا خير؟
جواب: چنانچه دکتر مورد اعتماد بگويد ضرر دارد يا خود شخص احتمال ضرر عقلائي بدهد، روزه نگيرد.

68) پدرم چند سال بيمار است و به همين دليل نمي‏تواند روزه بگيرد. علت روزه نگرفتن او احتياج به مصرف دارو بوده است، آيا قضای روزه‏ها بر او واجب است؟
جواب: در صورتيکه بيماري او در طول سال بوده قضا از او ساقط است و بايد برای هر روز يک مُد طعام که معادل (750) گرم برنج، يا گندم، يا جو و يا نان آن را به فقير بدهد.

69) پدر و مادرم، هر دو بيمار هستند و از ضعف جسمانی رنج مي‏برند و در عين حال هر دو روزه مي‏گيرند که گاهی مشخص است که روزه باعث تشديد بيماری آن­ها مي‏شود، تاکنون نتوانسته‏ام آن­ها را قانع به ترك روزه کنم، خواهشمنديم ما را در مورد حکم روزه آن­ها راهنمايی فرماييد؟
جواب: اگر به جهت پيري نتوانند روزه بگيرند يا براي آن­ها مشقت دارد، روزه بر آن­ها واجب نيست و بايد براي هر روز يک مد طعام به فقير بدهند، بله چنانچه بعد از ماه رمضان بتوانند روزه بگيرند بنابر احتياط مستحب قضا کنند يا اينکه بجاي آن بايد يک مد طعام ديگر براي هر روز به فقير بدهند.

70) از آنجا که مبتلايان به مرض قند مجبورند هر روز يک يا دو بار آمپول انسولين تزريق کنند و نبايد در وعده‏های غذايی آن­ها تأخير و فاصله بيفتد، زيرا باعث پائين آمدن ميزان قند خون و در نتيجه نوعی تشنج و بيهوشی مي‏شود، لذا گاهی پزشکان به آن­ها توصيه مي‏کنند که در روز چهار نوبت غذا بخورند، خواهشمنديم نظر شريف خود را درباره روزه اين افراد بيان فرماييد؟
جواب: روزه در فرض سؤال از آنان ساقط است و فقط يک مد طعام براي هر روز به فقير بدهند.
71) حكم استفاده از اسپری آسم برای فرد روزه­دار چيست؟ گاهی بيمار مجبور مي‏شود در يک روز چندين بار از آن استفاده کند، آيا با وجود استفاده از اين دارو، روزه گرفتن جايز است؟
جواب: اسپری ضد آسم روزه را باطل نمی­کند و روزه با آن صحيح است.

72) اگر شخصي مريض باشد و چند سال پی درپی نتواند روزه بگيرد در صورتی که خوب شود چه حکمی دارد؟
جواب: قضاي سال­هايي که بيماري در طول سال بوده از او ساقط است و بايد برای هر روز يک مُد طعام که معادل (750) گرم برنج، يا گندم، يا جو و يا نان آن را به فقير بدهد. و در صورت بهبودی از بيماری، روزه سال­هايی که نگرفته بنابر احتياط مستحب قضا نمايد، بله سالي که بيماري او قبل از آمدن ماه مبارک رمضان بعدي بر طرف شده است بايد قضا کند و مد طعام بر او نيست مگر اينکه قضاي آن را در آن سال نگيرد که بايد به اضافه بر قضا نمودن در سال بعد يک مد طعام برای هر روز به عنوان فديه تأخير بدهد.

73) تزريق آمپول جهت معالجه يا آمپول تقويتي و سرم و يا هر آمپول ديگر در ماه رمضان چه حكمی دارد؟
جواب: بنابر احتياط مستحب روزه­دار از استعمال آمپول يا سرم که به جای غذا به کار می­رود خودداری کند و تزريق آمپول­های ديگر اشکال ندارد و روزه را باطل نمی­کند.

74) اگر شخصی در ماه رمضان مريض شده باشد، آيا واجب است خود را علاج و مداوا كند تا بتواند روزه بگيرد؟
جواب: احتياط واجب تداوی است در صورت سهل بودن تداوی و الا خير.

75) اگر مرضی که بواسطه آن روزه را خورده­ايم تا سال بعد ادامه پيدا کند قضا روزه چگونه خواهد بود؟
جواب: قضا از او ساقط است و بايد برای هر روز يک مُد طعام معادل (750) گرم برنج يا گندم يا جو و يا نان آن را به فقير بدهد.

76) کسی که بيمار است و بيماری او دايمی است و هرگز نميتواند روزه بگيرد، قضا بر او نيست، آيا کفاره بر او تعلق می­گيرد؟
جواب: بله کفاره بر او تعلق می­گيرد، يعني بايد براي هر روز يک مد طعام معادل (750) گرم برنج يا گندم و يا جو و يا نان آن­ها و يا آرد آن­ها را به فقير بدهد.

77) آيا روزه برای شخصی كه كم خونی دارد و باعث سرگيجه او می­شود واجب است؟
جواب: در فرض سؤال می­تواند به پزشک متخصص و مورد اعتماد مراجعه کرده و طبق دستور او عمل کند، که اگر برای او ضرر دارد، روزه نگيرد و چنانچه بتواند قضا کند بايد قضای آنرا بگيرد، ولي اگر بهبودي حاصل نشود بايد براي هر روز يک مد طعام به فقير بدهد و روزه آن سال از او ساقط می­گردد.

78) آيا اگر براي آزمايش از بدن خون گرفته شود روزه باطل است؟
جواب: خير ولی مكروه است.

79) آيا احتمال‌ ضرر و بيماري‌ مجوزي‌ براي‌ افطار مي‌باشد يا اطمينان‌ به‌ ضرر و بيماري‌ لازم‌ است‌؟ ميزان‌ در مقدار ضرر چيست‌؟
جواب: احتمال ضرر چنانچه موجب ترس شود و نزد مردم بجا باشد کافي است، و ميزان ضرر: بيمار شدن يا شدت پيدا کردن بيماري و يا طولاني شدن آن است.

80) شخصی پيش از بيماری کليوی که فعلا به آن مبتلا شده سه ماه روزه بدهکار است و پس از ابتلا به بيماری و منع پزشک از گرفتن روزه تا آخر عمر از گرفتن‌ روزه‌ معذور است، حکم روزه­های قضای قبل او چيست‌؟
جواب: واجب است دو کار انجام دهد، يک: فديه تأخير قضاي روزه که هر روز يک مدّ طعام است را به فقير بدهد چنانچه افطار او عمدي نبوده و الا کفاره نيز بايد بدهد، دوم وصيّت کند که سه ماه روزه بدهکار است تا اينکه اگر بهبودي حاصل نشد و تا آخر عمر نتوانست روزه قضاي خود را بجا آورد بعد از او از ثلث ترکه­اش براي او قضا کنند.

81) خواهشمندم حكم‌ روزه‌های‌ قضاي شخصي كه‌ در روزهاي‌ سلامتي‌ به‌ علت‌ مسافرت‌ نگرفته است‌ بيان‌ بفرمائيد؟
جواب: چنانچه عذر انسان از بيماري، يا مسافرت و مانند آن تا ماه رمضان سال بعد طول بکشد، قضاي روزه­هايي را که نگرفته از او ساقط است، بله بايد براي هر روز يک مدّ طعام به فقير بدهد، بله اگر عذر او برطرف شده باشد و عمداً قضا ننموده بايد به اضافه دادن يک مد طعام به فقير که فديه تأخير است قضای آن را نيز بجا آورد.

82) اگر روزه‌ موجب‌ کم سويی‌ چشم‌ ‌شود و كسي‌ به‌ اين ‌بيماري‌ مبتلا است‌ بايد روزه‌ بگيرد يا نه‌؟
جواب: اگر احتمال عقلايي که موجب ترس او شود بدهد، روزه نگيرد.

:: زن باردار و شيرده‏
83) آيا روزه گرفتن بر زن بارداری که نمي‏داند روزه برای جنين او ضرر دارد يا خير، واجب است؟
جواب: چنانچه احتمال ضرر که موجب ترس بر خود يا جنين خود شود، بدهد، روزه نشود و براي هر روز کفاره بدهد، آنگاه اگر عذر او وسط سال بر طرف شد قضاي آن را بجا می­آورد، ولي اگر تا رمضان سال بعد عذر او باقي بود بايد کفاره دومي براي هر روز بدهد و قضاي آن از او ساقط می­گردد.

84) اگر خانمی به علت شير دادن به بچه روزه نگيرد، قضا كافی است و يا کفاره هم بايد بپردازد؟
جواب: يک کفاره براي هر روز بايد بدهد و چنانچه عذر او برطرف شد قضاي آن را نيز بايد بجا آورد ولي اگر عذر او تا ماه رمضان بعدي باقي بود کفاره دومي براي هر روز می­دهد و قضاي آن از او ساقط می­گردد.

85) فرزند شيرخواری دارم ولی در صورت روزه گرفتن، شيرم خشک خواهد شد، چه وظيفه‏ای دارم؟
جواب: چنانچه روزه باعث کم شدن يا خشک شدن شير مادر شود، روزه نگيرد و برای هر روز کفاره بدهد، و چنانچه عذر او تا ماه رمضان بعدی ادامه داشت يك کفاره دوم برای هر روز می­دهد و روزه آن ديگر قضا ندارد، ولی اگر وسط سال عذر برطرف شد همان يك فديه كافی است و قضای آن را بايد بجا آورد.

86) روزه‌هايی كه از زمان بارداری تا پايان شيردهی قضا دارم را چگونه بايد ادا نمايم؟ در صورت ناتوانی جسمی چه کاری بر من واجب می­شود؟
جواب: برای هر روز کفاره بدهيد، و چنانچه عذر بارداری يا شيردهی تا ماه رمضان بعدی ادامه داشت يك فديه دوم برای هر روز می­دهيد و روزه آن، ديگر قضا ندارد، ولی اگر وسط سال عذر برطرف شد همان يك فديه كافی است و قضای آن را بايد بجا آورد.

:: احكام زنان
87) دختری که تازه به سن تکليف رسيده و روزه گرفتن براي او طاقت فرسا به نظر می­آيد آيا می­تواند روزه نشود؟
جواب: چنانچه به جهت گرمي هوا و بلندي روزها و ضعف بنيه نتواند روزه شود می­تواند افطار کند و قضاي آن را در زمستان بجا آورد، بله اگر ضعف بنيه، او به حدي باشد که در زمستان هم نتواند قضا کند، قضاي آن از او ساقط شده ولي براي هر روز بايد يک مد طعام کفاره به فقير بدهد، اما اگر می­توانست قضا کند و نکرد در اين صورت بايد اضافه برقضا يک مد طعام کفاره تأخير براي هر روز نيز به فقير بدهد.

88) دختری هستم دوازده ساله که بر اثر دلسوزي پدر و مادر و ممانعت آنان از روزه شدنم از ابتدای سن بلوغ تاکنون روزه نگرفته‏ام، در حال حاضر چه تکليفی دارم؟

جواب: بايد قضاي آن سال­ها را بجا آورده و براي هر روز يک مد طعام کفاره تأخير نيز به فقير بدهد.

89) آيا مداد کشيدن براي خانم­هاي روزه ­دار، در حکم سرمه کشيدن است و مکروه می­باشد؟ به طور کلي استفاده از لوازم آرايشي براي زنان روزه­دار چه حکمي دارد؟
جواب: چنانچه چيزي از آن وارد حلق نشود اشكال ندارد.

90) ماليدن رژ به لب و عطر زدن در ماه مبارك رمضان برای خانم­ها چه حكمی دارد؟
جواب: اگر چيزي از آن وارد حلق نشود اشکال ندارد.

91) آيا زن می­تواند در ماه رمضان جهت جلوگيری از عادت ماهانه، قرص بخورد؟
جواب: اشکال ندارد.

92) آيا استفاده از داروهای مخصوصی که برای معالجه بعضی از بيماری‏های زنان مانند شياف توصيه می­شود، جايز است يا موجب بطلان روزه مي‏شود؟
جواب: جايز است و موجب بطلان روزه نمی­شود.

93) اگر زن به طور غير عمد نتواند روزه قضاي خود را بگيرد و به سال بعد تأخير افتد، كفاره­اش بر عهده شوهر است؟
جواب: خير، کفاره تأخير بر عهده خود او می­باشد.

94) اگر زن در ماه مبارک رمضان دو ساعت يا کمتر مانده به اذان مغرب حيض شود، آيا روزه‏اش باطل مي‏شود؟
جواب: بله روزه او باطل می­شود گر چه دو يا يک دقيقه قبل از مغرب شرعي باشد.

95) خانمي به دليل بيماري، عادت او به هم خورده يعني چند روز اول لکه بيني و کم هست بعدش بيشتر از ماه­هاي قبل طول می­کشد قبلا 7يا 8 روز بوده. الان نمی­داند روزهاي اول را استحاضه بداند يا روزهاي آخر را. روزه­هاي خود را چه کار کند؟
جواب: عادت اين است که سه روز اول حتماً خون پي در پي ـ ولو در باطن ـ بوده و پاکي ميان آن نباشد، بنابراين لکه بيني روزهاي اول، استحاضه است و بايد براي نماز اعمال استحاضه را انجام داده و روزه بگيرد و حکم لکه بيني بعد از تمام شدن ايام عادت نيز همين است، بله لکه بيني اگر بعد از سه روز اول که خون در آن پي در پي است بوده يعني: لکه بيني او در ايام عادت باشد حيض است.

:: استمناء

96) حکم کسی که با آميزش جنسی حرام يا استمناء يا خوردن و نوشيدن حرام روزه خود را در ماه رمضان باطل نموده چيست؟
جواب: بنابر احتياط واجب به اضافه قضاي آن روز، کفاره جمع نيز بر او واجب می­شود يعنی بايد علاوه بر قضا نمودن، دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را نيز سير کرده يا به هر کدام آن­ها يک مُد طعام که معادل 750 گرم برنج يا گندم يا جو يا نان آن است بدهد.

97) اگر مکلّف علم نداشته باشد به اينکه استمناء روزه را باطل مي‏کند، آيا کفّاره بر او واجب مي‏شود و اگر می­شود کفاره جمع است يا خير؟
جواب: روزه­هايی كه با استمنا باطل شده، چنانچه نمی­دانسته اين كار حرام است قضا ندارد، ولی اگر می­دانسته حرام است ولی نمی­دانسته موجب بطلان روزه است، پس اگر از روی جهل قصوری بوده فقط قضا دارد و كفاره لازم ندارد، ولي اگر از روي جهل تقصيري بوده به اضافه قضا، كفاره جمع بنابر احتياط واجب نيز دارد.

98) در ماه مبارک رمضان بر اثر حالتی که هنگام مکالمه تلفنی با يک زن نامحرم در خود احساس کردم مايع منی از من خارج شد، با توجه به اينکه مکالمه با او به قصد لذت نبوده، خواهشمندم بفرماييد، آيا روزه‏ام باطل است يا خير؟ در صورت بطلان، آيا کفّاره هم بر من واجب است يا خير؟
جواب: اگر رطوبت با سه نشانه: شهوت و جستن همراه با سستي بدن خارج شده اين رطوبت مني و نجس می­باشد و بايد غسل جنابت نمود، و در صورتيکه نه قصد خروج مني کرده و نه عادتش بر عدم توان خودداري بوده است روزه او صحيح است، بله چنانچه قصد خروج مني داشته، يا قصد نداشته ولي می­دانسته نمی­تواند خودداري کند، روزه او باطل می­گردد و اضافه بر قضاي روزه آن روز، بنابر احتياط واجب کفاره جمع نيز بر او واجب می­شود يعني: هم شصت روز پي در پي روزه بگيرد و هم شصت فقير را اطعام نمايد، ولي اگر رطوبت اين سه نشانه را نداشت موجب غسل نبوده و روزه را باطل نمی­کند و پاک نيز می­باشد، مگر اينکه استبراء از بول نکرده که در اين صورت نجس خواهد بود. و استبراء و احکام آن در رساله «توضيح المسائل» با تيتر «استبراء» آمده است مراجعه شود.

99) شخصی در ابتدای سن بلوغ روزه مي‏گرفته، ولی در اثناء روزه استمناء نموده و جنب شده و به همين صورت چند روز روزه گرفته است، در حالی که جهل داشته به اينکه برای روزه گرفتن تطهير از جنابت واجب است. آيا قضای روزه‏های آن روزها کافی است يا اينکه تکليف ديگری دارد؟
جواب: قضاي تنها کافي نيست، بلکه به اضافه قضا کفاره جمع ـ بنابر احتياط واجب ـ نيز بر او واجب است.

100) شخص روزه‏داری در ماه رمضان به صحنه شهوت­انگيزی نگاه کرده و جنب شده است. آيا با اين کار روزه‏اش باطل مي‏شود؟
جواب: اگر شخصي مطمئن باشد که با نگاه به صحنه ياد شده مني از او خارج نمی­شود و می­تواند خودداري کند ولي اتفاقا خارج شد روزه او صحيح است ولي اگر قصد خروج مني داشته، يا قصد نداشته ولي می­دانسته که نمی­تواند خودداري کند، روزه او باطل شده و اضافه بر قضا کفاره جمع ـ بنابر احتياط واجب ـ نيز بر او واجب می­شود.

101) انسان روزه­داری که در يک روز بيش از يکبار کاری که روزه را باطل مي‏کند انجام دهد وظيفه‏اش چيست؟
جواب: اگر کاري که باطل کننده روزه باشد به غير از جماع چند مرتبه تکرار کند برای همه آن­ها يک کفاره کافی است، و بنابر احتياط مستحب در تکرار جماع با حلال خود برای هر دفعه کفاره بدهد و در تکرار جماع حرام ـ و العياذ بالله ـ بنابر احتياط مستحب برای هر دفعه يک کفاره جمع بدهد.

:: روزه مسافر

102) اگر روزه­دار قبل از ظهر سفر کرده و نداند که تا به حد ترخص نرسيده، نبايد افطار کند، و قبل از حد ترخص به اين اعتبار که مسافر است، افطار نمايد، آيا فقط قضا بر او واجب است يا حکم ديگری دارد؟
جواب: چنانچه هنگام افطار ملتفت به اين معني ـ که نبايد قبل از رسيدن به حد ترخص افطار کند ـ نبوده، فقط قضا دارد، و الا بنابر احتياط واجب کفاره نيز بر او واجب می­باشد.

103) حكم نماز و روزه در شهر محل تولد که الآن در آن زندگی نمی­کنم چيست؟
جواب: اگر از محل زادگاهش اعراض نكرده ـ به اين معنی که تصميم بر سکونت مجدد در آن داشته باشد ـ نماز را تمام بخواند و روزه بگيرد، و نيز اگر اعراض كرده ولی به زادگاهش زياد مسافرت می­كند، يعنی بين سفرها غالباً ده روز فاصله نمی­شود، و الا نماز شكسته است و روزه نمی­شود مگر قصد اقامت ده روز نمايد.

104) آيا مسافرت عمدی در ماه رمضان به قصد افطار و فرار از روزه گرفتن، جايز است؟
جواب: سفر به جهت فرار از روزه مكروه است.

105) حكم سفر دانشجو و سربازي كه فاصله محل تحصيل و خدمت آن­ها تا خانه بيشتر از مسافت شرعی بوده چيست؟
جواب: چنانچه کثيرالسفر به حساب آيد يعني: بين سفرهاي او غالباً ده روز فاصله نشود و حداقل تا يکماه اين سفرها ادامه داشته باشد، بايد در غير از سفر اول، هم نماز را تمام بخواند و هم روزه بگيرد حتي اگر در راه باشد، ولي اگر فاصله اين سفر با سفر قبلي بيشتر از ده روز بوده و نيت ادامه رفت­وآمد براي مدت يک ماه را نداشته باشد در صورتی که نيت ده روزه نکرده باشد نماز را شکسته بخواند و روزه نمی­شود.

106) اينجانب در هفته، 2 روز در شهر مشهد و 5 روز در شهر اصفهان زندگی می­كنم. شهر مشهد اقامتگاه خانوادگی و شهر اصفهان اقامتگاه شخصی بنده است. نماز و روزه كامل است يا شکسته؟
جواب: چنانچه سفرهاي او هر هفته باشد به اين معني که فاصله اين سفر با سفر قبلي کمتر از ده روز بوده و نيت ادامه رفت­وآمد براي حداقل مدت يک ماه داشته باشد در اين صورت حکم کثير السفر را دارد و نماز را تمام می­خواند و روزه را می­گيرد حتي اگر در راه باشد.

107) من به خاطر شغلم، هفته­ای دو روز، شنبه و يكشنبه­ها و گاهی از عصر روز جمعه­ها به سفر می­روم. تصادفاً امكان دارد محل كار در همان حومه شهر باشد. محل سفر، شهرهای مختلف است ولی تعدادشان تقريباً مشخص است. شغل من فروشندگی است و هر كجا نمايشگاه باشد از طرف شركتی كه برايش كارمی­كنم به محل نمايشگاه می­فرستند، سؤال من اين است كه حكم نماز و روزه من چيست؟

جواب: شخصي که در رابطه با کارش کثير السفر هست، همانند مورد سؤال، نماز او تمام است و بايد روزه بگيرد گر چه در راه باشد، بلی هر گاه ده روز يا بيشتر، از سفر منقطع شد فقط در سفر اولی كه بعد از ده روز می­رود، نماز شكسته شده و روزه نمی­شود و سفر بعد نماز تمام خوانده و روزه نيز می­گيرد.

108) اينجانب خلبان هليکوپتر هلال احمر می­باشم. شغل اينجانب ايجاب می­کند که دائم در مأموريت و پرواز باشم به طوريکه به طور متوسط هر ماه به مدت 10 روز ماموريت شهرستان­هاي مختلف را دارم. وطن من تهران می­باشد در مأموريت شهرستان­ها ممکن است 10 روز در يکجا بمانم يا اينکه در آن 10 روز چند روز به مأموريت در اطراف آن شهرستان بروم آن مدتي که در تهران هستم نيز ممکن است به مأموريت در اطراف تهران و خارج از حدّ ترخص بروم، حال با توجه به حکم کثير السفر بودن وضعيت اين جانب چه حکمي دارد آيا کثيرالسفر تلقي می­شوم يا خير؟
جواب: كثيرالسفر به شخصی گفته می­شود كه در رابطه با يک امر معيّنی مثل كار و مانند آن ـ غالباً ـ ده روز فاصله بين سفرهای او يعني: بين سفرهاي برون شهري او که حداقل 44 کيلومتر ولو ملفق از رفت­وبرگشت باشد واقع نشود، در اين صورت نماز او تمام است و روزه می­گيرد مگر اينكه ده روز فاصله شود كه فقط در سفر اول نماز شكسته است و افطار می­كند، و چنانچه ـ غالباً ـ ده روز فاصله بين سفرهای او واقع شود حكم مسافر را دارد مگر اينكه اتفاقاً تا يک ماه، ده روز فاصله نشود که بعد از يک ماه ولو يک سفر هم برود نماز تمام است و روزه می­شود، بله اگر گاها سفر تفريحی يا صله رحم و زيارت می­رود، نماز او شكسته و افطار می­نمايد.

109) آيا روزه گرفتن در سفر، غير از روزه نذری صحيح است؟
جواب: خير، مگر روزه سه روز در مدينه منوره براي طلب حاجت که مستحب است، يا روزه سه روز در ماه ذيحجه، بدل از هدي حج تمتع براي شخصي که پول قرباني نداشته باشد، يا روزه هيجده روز واجب در سفر مکه بدل از کفاره نحر شتر براي شخصي که عمدا قبل از غروب آفتاب از عرفات خارج شده و پول براي نحر شتر نداشته باشد.

110) من کارمند و دانشجو در تهران هستم وطن پدري من يک روستا در 15 کيلومتري شهر آمل هست و معمولا آخر هفته از تهران می­روم شهر آمل، گاهي اوقات روز بعد هم می­مانم و بعد می­روم روستاي پدريم. در آمل بايد نمازم را کامل بخوانم و روزه­ام را بگيرم؟
جواب: نماز ـ در فرض سؤال ـ تمام است و بايد روزه را گرفت. بلی هر گاه ده روز يا بيشتر، از سفر منقطع شد، فقط در سفر اولی كه بعد از ده روز بوده، نماز شكسته است و روزه نمی­شود و از سفر بعد نماز تمام است و روزه نيز می­شود.

111) با توجه به اينكه مسافر می­تواند در چهار مكان مقدس كه در رساله عمليه ذكر گرديده نماز را تمام بخواند آيا شامل روزه هممی­شود؟ به عبارتی مسافر می­تواند در مكه مكرمه و يا مدينه منوره يا کربلاي معلي و کوفه بدون قصد ده روز، روزه بگيرد؟
جواب: خير شامل روزه نمی­شود مگر اينکه قصد اقامت ده روز نموده باشد، بله در مدينه منوره مستحب است براي طلب حاجت سه روز گرچه مسافر باشد روزه شود.

112) دانشجوي تبريزی هستم كه بيش از 2 سال است در تهران شاغل به تحصيلم و در حال حاضر در كرج ساكن شده­ام و برای كار و درس هر روز به تهران می­آيم و برمی­گردم آيا نماز برايم تمام و روزه بر من صحيح می­باشد يا خير؟
جواب: نماز ـ در فرض سؤال ـ حتي در راه بين کرج و تهران تمام است و بايد روزه را گرفت. بلی هر گاه ده روز يا بيشتر، از سفر منقطع شد، فقط در سفر اولی كه بعد از ده روز بوده، نماز شكسته شده و روزه نمی­شود و از سفر بعد نماز تمام است و روزه نيز می­شود.

113) شخصی كه محل شغل دائم او در شهری ديگر در فاصله بيش از 30 كيلومتر قرار دارد و هر روز در رفت­وبرگشت می­باشد. حكم نماز و روزه او چگونه است؟
جواب: در فرض سؤال نماز را کامل بجا آورده و روزه را می­گيرد.

114) حكم مهاجرين از لحاظ نماز و روزه (در بلاد غرب) در صورت عدم استقرار آنان در آن کشور چيست؟
جواب: در صورت نيت بقاء و توطن در شهر معيّني بايد نماز را از همان اول تمام بجا آورده و روزه نيز بشوند، و اگر با حالت ترديد و عدم استقرار در جايی يک سال بگذرد، بعد از گذشت يک سال نيز وطن حساب شده و بايد نماز تمام خوانده شود و روزه نيز بشوند

.
115) ساكن شهر قم هستم و در دانشگاه تهران قبول شدم و می­بايست يك سال يا بيشتر، هر هفته سه الی چهار روز در ساعت­های مختلف روز به تهران بروم و برگردم تكليف نماز و روزه واجب و مستحب من چگونه است؟
جواب: در فرض سؤال، ايشان حکم کثير السفر را دارد و بايد نماز را تمام بجا آورده و روزه را نيز بگيرد. بلی هر گاه ده روز يا بيشتر، از سفر منقطع شده فقط در سفر اولی كه بعد از ده روز می­رود، نماز شكسته شده و روزه نمی­شود و از سفر بعد نماز تمام است و روزه نيز می­شود.

116) اگر شخص روزه­د‌ار بعد از ظهر وطن خود را ترک کند و روز بعد، قبل از اذان ظهر به وطن خود برسد روزه او در اين دو روز چه حكمی دارد؟
جواب: روزه­دار چنانچه بعد از ظهر سفر کند، حق باز کردن روزه خود را ندارد و روزه او صحيح است، روز بعد هم اگر عملی که باعث بطلان روزه است در سفر انجام نداده باشد و قبل از ظهر به وطن خود برسد بايد نيت روزه آن روز را نموده و روزه­اش صحيح است.

117) حكم نماز و روزه دانشجويان و طلاب و سربازان خدمت در سفر برای تحصيل و در محل تحصيل چيست؟
جواب: نماز تمام است و روزه هم بايد بگيرند، هم در محل تحصيل و هم در راه در صورتی که هر هفته سفر انجام گيرد، يعنی بين سفرها ده روز فاصله واقع نشود بلی هر گاه ده روز يا بيشتر بين سفرها فاصله افتاد، فقط در سفر اولی كه بعد از ده روز است، نماز شكسته شده و روزه نمی­شود و در سفر بعد نماز تمام است و روزه نيز می­گيرند.

118) اگر شخصی در ماه‌ مبارك‌ رمضان‌ به‌ مشهد برود و قصد ده روز کرده باشد و تا يازده روز در آن جا بماند، آيا در بين اين مدت يا بعد از يازده ‌روز می­‌تواند به نواحی و اطراف شهر سفر کرد و حکم نماز و روزه او در اين چند روز چگونه خواهد بود؟
جواب: بنا به فرض سؤال، نماز تا وقتی که در مشهد بوده تمام است و روزه نيز بايد گرفت، و در مورد سفر به اطراف، چنانچه کمتر از مسافت شرعی باشد نماز و روزه تمام است، وگرنه چنانچه سفر به اطراف، مسافت شرعی (44 کيلومتر رفت­وبرگشت) باشد اقامت ده روزه اول بهم خورده و بايد نماز را شکسته انجام داد و روزه نشود، مگر اينکه قصد ده روز ديگری را در آن محل نموده که نماز و روزه کامل می­شود.

119) بدليل کاری که دارم حداقل دو روز در هفته به شهرهای مختلف سفر می­کنم آيا نماز تمام است و روزه بايد گرفت يا خير؟ اگر به جهت تفريح و کار متفرقه به ساير شهرها نيز سفر کنم چگونه است؟
جواب: نماز در سفرهای کاری در فرض سؤال تمام است و روزه بايد شد، ولی سفرهای تفريحی و کار متفرقه چنانچه هر هفته باشد يعنی فاصله بين آن سفرها ده روز نشود باز همان حکم سفرهای کاری را دارد، اما اگر گاهی سفر تفريحی يا کار متفرقه يا صله رحم و زيارت می­رود، در اين سفرها نماز او شكسته و افطار می­نمايد.

120) بنده داراي دو وطن می­باشم اول ماه مبارک رمضان را به افق ايران روزه گرفتم بعد به کشوري که مشغول بکار هستم سفر کردم و بايد به افق اين کشور روز عيد را عيد بگيرم در حالی که افق اين کشور يک روز زودتر از ايران ماه ديده شد و عيد کردند و در روز عيد روزه گرفتن حرام است. حال سؤال اين است که يک روز از ماه من کم می­شود يعنی: 28 روز شد، آيا بايد روزه آن را قضا کنم يا خير؟
جواب: بله واجب است يک روز بعد از روز عيد، روزه را قضا کند تا يک ماه تمام شود، زيرا ماه مبارک کمتر از 29 روز نمی­تواند باشد.

:: روزه قضا

121) اگر شخصی تعداد روزه­های قضا شده­اش را دقيقا نداند، وظيفه­اش چيست؟
جواب: چنانچه تعداد آن روزه­ها مردد باشد بين ـ مثلا ـ پنجاه روز يا شصت روز، يا مردد باشد بين دو ماه يا سه ماه، بجا آوردن عدد کمتر کافی است چنانچه اصل قضا شدن يا ندانستن تعداد آن­ها از روی قصور بوده، ولی اگر از روی تقصير و کاهل کاری بوده بنابر احتياط واجب بيشتر را انجام دهد.

122) شخصی مشغول انجام خدمت سربازی است و به علت مسافرت و حضور در محل خدمت، نمي‏تواند روزه ماه رمضان سال گذشته را بگيرد، و هنگام حلول ماه رمضان امسال نيز در محل خدمت است و احتمال دارد که باز هم نتواند روزه بگيرد، اگر پس از پايان دوره خدمت سربازی بخواهد روزه اين دو ماه را قضا نمايد، آيا کفّاره هم بر او واجب است يا خير؟
جواب: چنانچه حکم کثير السفر ـ يعنی: شخصی که بنا دارد برای حد اقل يک ماه رفت­وآمد کند و ده روز فاصله بين رفت­وآمدهای او نيفتد ـ بر شما صادق باشد در اين صورت نماز را کامل می­خوانيد و روزه می­گيريد حتی اگر در راه بوديد، اما اگر حکم کثير السفر را نداشته باشيد و روزه را افطار نموده در اين صورت چنانچه می­توانستيد قضای آن را بجا آوريد ولی عمدا قضای روزه خود را تا سال ديگر به تأخير انداخته بايد قضای روزه­ها را بگيريد و يک مد طعام برای هر روز به فقير بدهيد و چنانچه جهت عذری قضای آن را تا ماه رمضان بعدی نتوانسته بجا آورد، در اين صورت قضا واجب نيست و بايد برای هر روز يک مد گندم و يا جو و يا نان آن­ها را داد.

123) شخصی که روزه واجب بر عهده‏اش است و قصد دارد آن را بگيرد، ولی بر اثر پيشامدی نتواند روزه بگيرد مثلاً بعد از طلوع خورشيد آماده مسافرت شد و به سفر رفت و بعد از ظهر برگشت و در بين راه هم مرتکب هيچ يک از مفطرات نشد، ولی وقت نيت روزه واجب از وی فوت شد، و آن روز هم از روزهايی است که روزه در آن مستحب است، آيا مي‏تواند نيت روزه مستحبی کند يا خير؟
جواب: كسي كه روزه قضا بر عهده دارد نمی­تواند روزه مستحب بگيرد ولی ـ در فرض سؤال ـ که وقت نيت روزه واجب فوت شده است می­تواند نيت روزه مستحب نموده و صحيح می­باشد.

124) شخصی به مدت ده سال بر اثر جهل نماز نخوانده و روزه نگرفته است، فعلاً توبه نموده و به سوی خدا بازگشته و تصميم بر جبران آن­ها گرفته است، ولی توانايی قضای همه روزه‏های فوت شده را ندارد و مالی هم ندارد که با آن کفّاره‏هايش را بپردازد، آيا صحيح است که فقط به استغفار اکتفا کند؟
جواب: برای کفاره روزه­ها می­توان به استغفار اکتفا کرد چنانچه توان روزه شدن و يا اطعام فقير نمودن را به کلی نداشته باشد، ولی قضای روزه­ها را بايد گرفت و کفاره تأخير آن که يک مد طعام است برای هر روزی بايد داد، بله اگر به کلی توان قضا را ندارد بايد وصيت به قضای روزه و مقدار آن بنمايد.

125) قضاي روزه­های فوت شده را بجا آوردم، ولی کفاره افطار عمدی که بر من واجب شده بود به علّت عدم قدرت مالی و بدنی نتوانستم انجام دهم، يعنی: در توانم نبود روزه بگيرم و يا به مساکين اطعام نمايم و در نتيجه، استغفار نمودم لکن به لطف الهی اکنون توان روزه گرفتن يا اطعام نمودن دارم، وظيفه‏ام چيست؟
جواب: بنابر احتياط مستحب کفاره روزه­ها را انجام بدهد.

126) روزه­هايم قضا شده و نمی­دانم چند روز هست چه بايد بکنم؟
جواب: اگر در اين قضا شدن و يا فراموشی عدد آن کاهلی و تقصير بوده بنا بر احتياط واجب بايد مقدار بيشتر را كه احتمال می­دهد قضا کند، مثلا: اگر معلوم نباشد كه ده روز قضا شده يا پانزده روز، پانزده روز قضا کند، ولی اگر تقصير نبوده كافی است مقدار كم را قضا کند ـ يعنی ده روز قضا نمايد.

127) اگر شخصی بر اثر جهل به وجوب قضای روزه تا قبل از ماه رمضان سال آينده قضای روزه‏هايش را به تأخير اندازد، چه حکمی دارد؟
جواب: بايد روزه را قضا کند و برای هر روز فديه و کفاره تأخير بدهد، يعنی برای هر روز يک مد طعام که معادل 750 گرم برنج، و يا گندم، يا جو و يا نان آن­ها را به فقير بدهد.

128) در روزه قضای ماه رمضان اگر سهواً (قبل از ظهر و يا بعد از ظهر) چيزی خورده شود حكم روزه چيست؟
جواب: روزه صحيح می­باشد.

129) در ماه رجب و شعبان توانستم يک ماه روزه بگيرم به اين نيت که اگر روزه‏ای بر عهده‏ام باشد قضای آن محسوب شود و اگر روزه‏ای بر عهده‏ام نيست به قصد قربت مطلق باشد، آيا اين يک ماه روزه به حساب روزه‏های قضايی چنانچه واقعا روزه بر ذمّه داشتم، محسوب مي‏شود؟
جواب: بله حساب می­شود.

130) آيا كسي‌ كه‌ روزه‌ قضا در ذمه‌ دارد مي‌تواند روزه‌ نذري‌ بگيرد؟ در صورتي كه‌ نذر كرده‌ باشد تكليف‌ او چيست‌؟
جواب: بله می­تواند.

131) اگر شخصی به نيت روزه مستحبی روزه شود ولی به اين قصد که اگر در اوائل تکليف، روزه­هايی از او فوت شده قضای آن باشد، آيا اين روزه­ها صحيح بوده و آيا به عنوان روزه قضا محسوب مي‏شود؟
جواب: روزه­ها در فرض سؤال صحيح است و روزه قضا حساب می­شود و نيت استحباب در اين صورت جايگاهی ندارد.

132) چنانچه شخصی بر اثر جهل به مسئله، عمداً روزه‏اش را افطار کرده، آيا فقط قضا بر او واجب است يا کفّاره هم بايد بدهد، حکم شخص غافل چطور؟
جواب: چنانچه می­توانسته مسئله را ياد بگيرد (يعنی مقصر در ندانستن بوده)، کفاره بر او واجب می­شود و اگر نمی­توانسته مسئله را ياد بگيرد (يعنی قاصر در ندانستن مسئله بوده) کفاره بر او واجب نيست. و بنابر احتياط واجب حکم انسانی که غافل باشد نيز چنين است.

133) اگر شخصی نداند روزه‏اش را بر اثر عذر شرعی افطار کرده و يا عمداً آن را خورده است، چه حکمی دارد؟
جواب: چنانچه يقين حاصل نکند که از عمد افطار کرده است، بجا آوردن قضای آن کافی است.

134) اگر شخصی شک کند كه آيا قضای روزه‏هايی را که بر عهده‏اش بوده، گرفته است يا خير، تکليف او چيست؟
جواب: تا يقين بر انجام قضای آن روزه­ها برای او حاصل نگردد بايد قضای آن روزه­ها را انجام دهد.

135) برای گرفتن روزه و نماز قضا برای ميت (مثلا ده سال) آيا چند نفر در يك زمان می­توانند اين تكليف را انجام دهند. (برای مثال 5نفر و هركدام دو سال نماز و روزه بگيرند)؟
جواب: بله می­توانند.

136) آيا می­توان روزه­های قضايی را که مادر يا پدر به عهده دارند و به علت کهولت سن نتوانند قضای آن روزه­ها را بگيرند، در حال حيات آنان فرزند يا شخص ديگری بجای آن­ها اداء کند؟
جواب: تا وقتيکه پدر يا مادر و يا هر شخص ديگری در قيد حيات باشد نمی­توان روزه­های او را قضا نمود، بله بر او واجب است وصيت کند تا از ثلث او برای او قضا انجام دهند، و نيز برای تأخير قضا از سال اول واجب است برای هر روز يک مد طعام به فقير در حال حيات خود بدهد و چنانچه افطار او عمدی بوده بايد برای هر روز شصت فقير را در حال حيات خود اطعام نمايد و برای هر فقير يک مد معادل 750 گرم برنج و يا گندم و جو يا نان آن­ها را بدهد.

137) آيا كفّاره‌ روزه‌ رمضان‌ و كفّارات ديگر ميت، مانند حنث‌ نذر و قسم، چنانچه وصيت بآن نموده باشد، از اصل‌ مال‌ ميت‌ داده‌ می­شود يا از ثلث؟
جواب: وصيت به امور عبادی مالی مانند کفارات از اصل مال داده می­شود، مگر اينکه وصيت کرده باشد که از ثلث او بدهند، ولی وصيت به امور عبادی غير مالی مانند نماز و روزه از ثلث ميت داده می­شود.

138) مسافری در سفر روی ندانستن مسئله نماز را تمام‌ خوانده و روزه‌ گرفته‌ بعداً متوجه مسئله شرعی می­شود که بايد نماز را شكسته‌ و روزه‌ را افطار نمايد. آيا نماز و روزه‌ قبلي‌ وی‌ درست‌ است‌ يا احتياج‌ به‌ اعاده‌ دارد؟
جواب: نماز و روزه او صحيح است در فرض سؤال.

:: روزه مستحبی

139) اگر انسان بر اثر فراموشی در روزه مستحبی چيزی بخورد يا بياشامد حكم آن چيست؟
جواب: روزه صحيح است.

140) آيا كسی كه روزه مستحبی گرفته، اما روزه قضای واجب نيز برگردن او هست، می­تواند جايگزين کند؟
جواب: خير، زيرا اگر انسان يقين دارد روزه قضا بر عهده اوست بايد به نيت قضا روزه شود و نمی­تواند روزه مستحبی بگيرد، ولی می­تواند قضای روزه را با قصد آن روز مستحب بجا آورد و ثواب مستحب نيز به او تعلق می­گيرد.

141) آيا عمل جماع به هنگام روزه مستحبی در طول روز باعث ابطال روزه می­گردد و آيا کفاره دارد؟
جواب: جماع از مبطلات روزه است ولی به جهت مستحب بودن روزه، کفاره تعلق نمی­گيرد.

:: کفّاره روزه

142) آيا دادن پول يک مدّ طعام به فقير تا با آن غذايی برای خودش بخرد، بعنوان کفاره کافی است؟
جواب: چنانچه مطمئن باشد که فقير آن را به همان مصرف تعيين شده برساند کافی است، و الا خير.

143) اگر شخصی وکيل در غذا دادن به عده‏ای از مساکين شود، آيا مي‏تواند اُجرت کار و پختن غذا را از اموالی که به عنوان کفّاره به او داده شده است، بردارد؟
جواب: خير، مگر اينکه خود مستحق باشد و صرف اطعام خود کند.

144) زنی به علت بارداری و نزديکی وقت زايمان، روزه نشده است، اگر به‌طور عمدی يا غير عمدی قضای آن ماه رمضان را تا چند سال به تأخير اندازد، آيا فقط کفّاره همان سال بر او واجب است يا آنکه کفّاره تمام سال­هايی که روزه را به تأخير انداخته، واجب است؟
جواب: چنانچه عذر بارداری يا شيردهی تا ماه رمضان بعدی ادامه داشت برای هر روز دو فديه می­دهد و روزه آن سال، ديگر قضا ندارد، ولی اگر وسط سال عذر بارداری يا شير دهی او برطرف شد، يك فديه كافی است و قضای آن را بايد بجا آورد، بله چنانچه قضای آن را به تأخير انداخت يک فديه ديگر برای هر روز جهت تأخير بايد بدهد گرچه تأخير چند سال باشد.

145) خانمی به علت بيماری از روزه گرفتن معذور است و قادر بر قضا کردن آن­ها تا ماه رمضان سال آينده هم نيست، در اين صورت آيا کفّاره بر او واجب است يا بر شوهرش؟
جواب: کفاره روزه بر خود خانم است نه بر شوهر او، مگر آنکه شوهر از طرف او تبرّعا پرداخت نمايد، بنابراين اگر خانمی به سبب بيماری نتواند روزه بگيرد و بيماری او تا ماه رمضان سال بعد طول بکشد، قضای روزه آن سال بر او واجب نيست و بايد برای هر روز يک مد طعام معادل 750 گرم برنج و يا گندم يا جو و يا نان آن­ها را به فقير بدهد.

146) شخصی پنج روز روزه بر عهده دارد و در روز بيست و پنجم شعبان شروع به روزه گرفتن مي‏کند، آيا در اين صورت مي‏تواند عمداً روزه خود را قبل يا بعد از زوال، افطار کند؟ در صورتی که قبل يا بعد از زوال افطار نمايد، چه مقدار کفّاره دارد؟
جواب: در صورتی­که وقت قضای روزه او ـ مانند فرض سؤال ـ تنگ باشد، نمی­تواند روزه خود را چه قبل و چه بعد از ظهر باطل کند و اگر روزه را عمدا باطل کند علاوه بر وجوب توبه و قضا نمودن آن، چنانچه خوردن او پيش از ظهر بوده بايد برای به تأخير افتادن قضای آن روز به سال بعد يک مد طعام معادل 750 گرم برنج يا گندم و يا جو يا نان آن­ها را به فقير بدهد، و چنانچه بعد از ظهر بوده اضافه بر کفاره تأخير بايد به ده فقير هر کدام يک مد طعام نيز بدهد.

147) شخصي به جهت بيماري، روزه نگرفته و در عين حالی­که بيماري او تا سال آينده ادامه نداشته، قضای آن را تا ماه رمضان بعدی بجا نياورده است آيا کفاره دارد، چه مقدار و اگر آن قضا را تا چند سال بعد هم بجا نياورده باشد کفاره آن اضافه می­شود؟
جواب: بايد قضاي روزه آن را گرفت و جهت تأخير آن به سال­های بعد کافي است يک کفاره از براي هر روز يعني (750) گرم برنج يا گندم و يا جو و يا نان آن­ها را به فقير بدهد.

148) آيا رعايت ترتيب بين قضا و کفّاره، در کفّاره روزه واجب است يا خير؟
جواب: خير، واجب نيست.

149) آيا غير سادات می­توانند به سادات فديه و يا کفاره روزه را بدهند؟
جواب: جايز است علی الاقرب.

150) آيا كفاره روزه به شيرخوارگاه (فقير) تعلق می­گيرد؟
جواب: بله ولی اگر بخواهد بچه­ها را به تنهايی طعام دهد بايد هر دو بچه را يکی حساب کند.

151) دختري‌ در سن‌ 9 سالگي‌ از روي‌ ناداني‌ روزه‌ خود را در ماه‌ رمضان‌ افطار مي‌نمايد آيا كفاره‌ تعلق‌ مي‌گيرد؟
جواب: در فرض سؤال خير، ولی قضای آن را بايد بجا آورد و چنانچه از سال اول به تأخير افتاده برای هر روز کفاره تأخير يعنی يک مد طعام جهت هر روز به فقير بدهد.

152) حکم كسی كه به خاطر مريضی روزه­اش را نگرفته و توان پرداخت كفاره آن را ندارد چيست؟
جواب: بايد استغفار کند اگر چه مثلا يک مرتبه «أستغفر الله» بگويد. و بنابر احتياط مستحب هر وقت بتواند کفاره را بدهد.

153) شخص مريضی كه نمی­تواند روزه بگيرد آيا می­تواند كفاره را قبل از ماه رمضان بپردازد؟
جواب: جايز است در ابتدای ماه رمضان يا در اثناء ماه مبارک کل کفاره را بپردازد، اما قبل از ماه رمضان می­تواند به نيت قرض به فقير بدهد و سپس در ماه رمضان آن را کفاره روزه حساب نمايد.

154) کفاره روزه فردی که مريض است و معلوم نيست خوب شود يا نه چيست؟
جواب: روزه بر مريض واجب نيست، و چنانچه قدرت بر قضا داشته باشد بايد قضا کند و اگر مرض او تا ماه رمضان بعدی ادامه داشته باشد و نتوانست قضا کند لازم نيست سال­های بعد قضا کند ولی بايد برای هر روز که روزه نگرفته است يک مد طعام مقابل 750 گرم برنج يا گندم و يا جو و يا نان آن­ها را به فقير بدهد.

155) اگر كسی به خاطر مريضی نتواند نماز و يا روزه بگيرد و چند ماه بعد از دنيا برود حکم نماز و روزه­های قضای او چيست؟
جواب: در فرض سؤال نمازهای او بايد قضا گردد و قضای آن بر پسر ارشد او واجب است مگر اينکه وصيت به نماز و روزه کرده باشد که از ثلث ميت اجير برای انجام آن می­گيرند، ولی روزه­های او قضا ندارد، بله برای هر روز بايد از اصل ترکه او يک مد طعام کفاره بدهند چنانچه خود او در حيات خود نداده باشد.

156) اگر در كفاره روزه اطعام مسكين به صورت يکجا مشكل باشد می­توان کم کم پرداخت؟
جواب: بله، و در جايی که تعداد شرط است مانند شصت فقير، بايد رعايت گردد.

:: احكام متفرقه روزه
157) اگر روزه‏داری هنگام غروب در سرزمينی افطار کرده باشد و سپس به جايی مسافرت کند که خورشيد در آن هنوز غروب نکرده است، روزه آن روز او چه حکمی دارد؟ آيا تناول مفطرات برای او در آنجا قبل از غروب خورشيد جايز است؟
جواب: روزه او صحيح بوده و افطار جايز است گرچه احتياط مستحب آن است که امساک کند.

158) اگر روزه­دار در شهری بود و فجر دميد و روزه خود را آغاز کرد، سپس به جايی مسافرت کرد که هنوز فجر طلوع نکرده بود، آيا می­تواند تا وقتی که فجر طلوع نکرده باشد غذا بخورد و سپس با طلوع فجر امساک کرده و روزه شود؟
جواب: بله جايز است، و روزه او نيز صحيح می­باشد.

159) شخصی به يکی از دوستانش وصيت نموده که احتياطاً از طرف وی چند روز روزه قضا بگيرد، ولی ورثه آن شخص به اين مسائل پايبند نيستند و طرح وصيت او هم برای آن­ها ممکن نيست و روزه گرفتن هم برای آن دوست مشقت دارد، آيا راه حل ديگری وجود دارد؟
جواب: اگر آن شخص وصيت را قبول کرده باشد بايد به وصيت عمل نموده و اگر نتواند روزه شود نائب بگيرد، بله اگر وصيت را قبول نکرده بر او چيزی نيست.

160) فردی وسواس و کثيرالشک هستم، يکی از موارد آن اين است که در ماه رمضان گذشته شک کردم که آيا غبار غليظی که وارد دهان من شده آن را فرو برده‏ام يا خير؟ در نتيجه آيا روزه من صحيح است يا خير؟
جواب: به شک خود اعتنا نکند و روزه او صحيح است.

161) آيا حديث شريف کساء را حديث معتبری مي‏دانيد؟ آيا نسبت دادن آن در حالت روزه به حضرت زهرای مرضيه سلام الله عليها جايز است؟
جواب: بله اين حديث شريف از نظر سند و متن معتبر است و برای روزه­دار نسبت دادن آن به آن حضرت درست و روزه او نيز صحيح می­باشد.

162) کسی که در قطبين (شش ماه شب و شش ماه روز) زندگی می­کند حکم نماز و روزه آن چطور است؟
جواب: در شهر شما چنانچه شروق و غروب آفتاب باشد، نماز را طبق شروق و غروب و نيز زوال آفتاب ـ طبق گزارش رسمی همان كشور با رعايت وقت شرعی نماز ـ بايد بجا آوريد، و همچنين روزه اگر روز آنجا بلندتر از 18 ساعت و يا کوتاه­تر از شش ساعت بود يکی از دو فرض را می­توان اختيار کرد:
1. طبق افق همان شهر روزه شود چنانچه بتواند و حرجی يا ضرری نباشد.
2. طبق افاق شهرهای متعارف روزه شود به اين صورت که به افق شهر خود قبل از طلوع فجر امساک نموده و سپس ساعات روز کربلا را ـ مثلا ـ حساب کرده و به تعداد آن ساعت­ها روزه شده و بعد از آن افطار کند.

163) در برخی كشورها چندين روز آفتاب طلوع و يا غروب نمی­كند نماز و روزه در اين كشورها چگونه است؟
جواب: اگر در شهری شروق و غروب هرگز نباشد، نماز و روزه را می­توان طبق ساعت شهرهای متعارف مانند کربلای معلی توقيت نموده و طبق آن نماز و نيز روزه شد.

164) لمس نامحرم موجب بطلان روزه می­شود؟
جواب: لمس نامحرم حرام است و ثواب روزه و معنويت آن را بلکه قبولی آن را کم می­کند اما روزه را باطل نمي‌کند.

165) گوش كردن به آهنگ ـ مثلاً ـ يا غنا هر نوعی که باشد روزه را باطل می­كند؟
جواب: خير، ولی روزه را از قبول و معنويت تهی می­كند، زيرا حديث شريف می­فرمايد: اگر روزه شدي، چشم، گوش، زبان و همه جوارح و اعضاء خود نيز از حرام روزه بدار.